Gates-Glidden ve Peeso frezleri: numara, çap ve güvenli kullanım

Gates-Glidden frezi (kısaca GG), uzun ve ince bir sapın ucundaki kısa, oval bir kesici baştan oluşur. Sap boyunca çap değişmez; kesme işini yalnızca uçtaki küçük bölüm yapar. Bu başın en ucu kesmez — buna güvenlik ucu denir — ve alet yandan keser. Pratikte bu şu anlama gelir: GG, kanalın içine bastırarak değil, kanaldan çıkarken duvarı yontarak çalışır.

• Tasarımı yaklaşık 150 yıldır kayda değer bir değişiklik geçirmemiştir; bugün hâlâ aynı geometriyle üretilir.
• Görevi kanalın koronal bölümünü genişletmektir; kanalın tamamını hazırlamak için tasarlanmamıştır.
• Kanal ağzının hemen altında sık rastlanan kalsifikasyonları temizlemekte etkilidir.
• Sapı bükülmez olduğu için bir eğriliği dönemez; çalışma alanı kanalın düz kısmıyla sınırlıdır.
• Hem paslanmaz çelikten hem NiTi'den üretilir; altı farklı numarası ve farklı boyları vardır.

Altı numara üretilir ve numara büyüdükçe kesici başın çapı büyür. Verilen ölçü, kesici başın en geniş yerinden alınan maksimum çaptır — aletin kesmeyen ucu bundan incedir. Aşağıdaki tablo, ders kaynaklarında sayısal olarak verilen ilk dört numaranın maksimum çaplarını gösterir. 5 ve 6 numaralar için kaynaklar arasında farklı değerler geçtiğinden burada sayı verilmemiştir; bilinmesi gereken, bu iki numaranın diğerlerinden belirgin şekilde geniş olduğu ve furkasyon bölgesinde en yüksek riski taşıdığıdır.

Numara büyüdükçe iki şey birlikte değişir: alet genişler ve geride kalan dentin incelir. Büyük numaraların furkasyon bölgesinde perforasyon riskini artırdığı bildirilmiştir; bu yüzden büyük numaralarla kanalın derinine inilmez, çalışma kanal ağzına yakın bölgede tutulur ve derinlik küçük numaralara bırakılır.

Numaraların birbirini nasıl takip edeceği konusunda iki dizilim tarif edilir. Step-down dizilimde büyük numarayla başlanır ve küçüğe doğru inilir; step-back dizilimde küçük numarayla başlanır ve büyüğe çıkılır. İkisi de kanal ağzını etkili biçimde açar ve ikisi de, kanallar giriş kavitesinden keskin bir açıyla çıkmıyorsa en iyi sonucu verir.

Tek bir doğru sayı yoktur; devir, aletin o an ne iş yaptığına bağlıdır. Aşağıdaki üç değer farklı işler için verilmiştir ve birbirinin yerine kullanılamaz.

Çalışma sırasında kökün dış yüzey sıcaklığının 3-5 °C artabildiği ölçülmüştür; artış miktarı dentin kalınlığına, çalışma süresine, uygulanan basınca, frez numarasına ve devire göre değişir. Bildirilen bu aralık periodontal ligamentin tolere edebileceği sınırlar içinde değerlendirilmektedir.

Çok köklü bir dişte kökün furkasyona bakan yüzü, dış yüzüne göre incedir. Eğri bir kanalda alet doğal olarak bu ince yüze yaslanma eğilimindedir. GG yandan kesen ve bükülmeyen bir alet olduğu için, bu eğilime karşı koyulmazsa ince duvar hızla incelir ve kök yan duvarından delinir. Buna şerit perforasyon denir.

• Yanlış kullanıldığında GG, kök duvarı kalınlığını belirgin biçimde azaltabilir.
• Yüksek hız, aşırı basınç, hatalı giriş açısı ve kanalın içine doğru agresif delme, bildirilen şerit perforasyon vakalarında birlikte anılan etkenlerdir.
• Büyük numaralar furkasyon bölgesinde perforasyon riskini artırır; risk numarayla birlikte büyür.
• Bu riski azaltmak için crown-down yaklaşımı ve antikurvatür preparasyon tarif edilmektedir.

Antikurvatür preparasyon, eğri kanallarda aletleri furkasyon bölgesinden uzak tutmayı amaçlar; böylece bu kritik bölgeden gereğinden fazla dentin kaldırılması ve şerit perforasyon önlenmeye çalışılır. Uygulamada bu, aletin eğriliğin dış tarafına yaslanacak şekilde önceden bükülmesi ve kesme kuvvetinin dış duvara yönlendirilmesi demektir.

1. 01Önce düz hat erişimGiriş kavitesi kanal ağzına düz bir hat vermiyorsa frez kanala eğik girer ve ilk temasta yanlış duvarı bulur. Erişim tamamlanmadan frez alınmaz.
2. 02Kanal yolunu el eğesiyle açEn küçük GG 0,50 mm'dir. Kanalın bu çapı kaldırabileceği, önce küçük el eğeleriyle kanal yolu açılarak anlaşılır.
3. 03Yalnızca düz bölümde çalışFrez, eğriliğin başladığı noktaya kadar güvenle götürülebilir. Eğriliğin içine zorlanan bükülmez bir sap, dış duvara basınç uygular.
4. 04Numara sırasını önceden belirleStep-down dizilimde büyükten küçüğe, step-back dizilimde küçükten büyüğe ilerlenir. Hangisi seçilirse seçilsin, her numaranın duracağı derinlik baştan planlanır.
5. 05Büyük numarayı derine indirmeBüyük numaraların furkasyon bölgesinde perforasyon riskini artırdığı bildirilmiştir. Bu numaralarla çalışma kanal ağzına yakın bölgede tutulur; derinlik dizinin küçük numaralarına bırakılır.
6. 06Fırçalama hareketini furkasyondan uzağa verFreze kanaldan çıkarken hafif bir yan kuvvet uygulanır ve bu kuvvet dişin dış konturuna doğru yönlendirilir. Koronal üçlüyü bilinçli olarak furkasyondan uzaklaştırmak kalan dentini korur.
7. 07Basınçla değil, tekrarla ilerleAlet zorlanarak değil, birkaç kez girip çıkarak ilerler. Direnç hissedildiğinde numara küçültülür ya da el eğesine dönülür.
8. 08İrrigasyonu kesmeFrez dentin talaşı üretir; yıkanmayan talaş kanalı tıkar ve aleti sıkıştırır. Her numara değişiminde kanal yıkanır ve küçük bir el eğesiyle patensi kontrol edilir.

Peeso frezi ilk bakışta Gates-Glidden'a benzer: aynı uzun sap, aynı çalışma mantığı. Fark, kesici bölümün uzunluğundadır. Peeso'nun kesici kısmı belirgin biçimde uzundur ve bu uzunluk, aleti düz bir yuvayı hazırlamakta üstün, eğri bir kanalda ise tehlikeli yapar.

Peeso hâlâ koronal genişletmede ya da post boşluğu hazırlığında karşınıza çıkabilir. İki durumda da aynı uyarı geçerlidir: aşırı preparasyon ve kök dentin duvarlarının incelmesi. Post boşluğu hazırlarken kaldırılan dentin geri gelmez; kaynaklar bu yüzden aşırı preparasyondan ve kök dentin duvarlarının inceltilmesinden kaçınılmasını söyler.

Koronal genişletmenin amacı değişmedi, aracı çeşitlendi. Bugün aynı işi yapan üç grup alet var ve hepsi aynı hedefe hizmet ediyor: aleti koronal engellerden kurtarmak, orta ve apikal bölüme düz hat erişim sağlamak, kanal ağzındaki onarım dentinini kaldırmak, eğrilik açısını küçültüp yarıçapını büyütmek ve kanala erkenden bol irrigasyon sokabilmek.

• Esnek saplı frezler: Gates-Glidden ile aynı tasarımda ama bükülebilir saplıdır; eğriliğe biraz daha toleranslıdır.
• Kanal ağzı açıcıları (orifice opener / shaper): kısa saplı, yüksek konikliğe sahip NiTi döner aletlerdir. Bir örnekte kesici bölüm 12 mm ve koniklik %11'dir; bir diğerinde kesici bölüm 14 mm, koniklik uçta %19 iken 9 mm'de %3,5'e düşer. İkisinin de ucu kesmez.
• Koronal genişletmeyi ayrı bir alet yerine dizinin ilk eğesine yaptıran döner sistemler: crown-down mantığıyla çalışan sistemlerde ilk eğe zaten koronali açar.

Gates-Glidden'in ucuz, güvenli ve etkili olması onu öğrenci kliniğinde hâlâ kullanışlı kılıyor; kanal ağzının hemen altındaki kalsifikasyonları kaldırmakta da etkili bir alettir.